قانون دورکاری در نظام اداری و استخدامی کشور، موضوعی است که همواره میان تعادل میان کار و زندگی و بهرهوری سازمانی در نوسان بوده است. قانون دورکاری، حقی خودکار و همگانی نیست، درواقع فرآیندی وابسته به ماهیت شغل، ضوابط داخلی دستگاه و توافقنامه استخدامی است.
در بخش کارکنان دولت، مقررات بر پایه آییننامههای مصوب است و در بخش خصوصی، توافقات دوجانبه در متن قرارداد کاری نقش تعیینکنندهای دارند. سال ۱۴۰۵ با تغییراتی در رویکردهای بخشنامهای همراه بوده که نیازمند دقت در تفکیک مقررات دائمی از ابلاغیههای موقت است. رعایت مزایای شغلی در قانون کار در این فرآیند الزامی است.
قانون دورکاری چیست؟
قانون دورکاری بهمعنای انجام وظایف شغلی در مکانی غیر از محل کار اصلی است که با استفاده از ابزارهای ارتباطی صورت میگیرد. این ساختار ماهیت شغل را تغییر نمیدهد و تنها بهمعنای تغییر در نحوه ارائه خدمات است.
در قانون دورکاری، وظایف، اهداف و خروجیهای کارمند باید دقیقا مشابه حضور فیزیکی تعریف شود. قانون دورکاری هم برای نهادهای دولتی و هم برای شرکتهای خصوصی قابل اجراست، مشروط بر اینکه شغل فرد قابلیت انجام از راه دور را داشته باشد؛ به همین دلیل، جذب و استخدام نیرو در پستهای قابل دورکاری باید بر پایه همین معیار و با تصریح شرایط همکاری در قرارداد انجام شود.
قانون دورکاری کارمندان نباید با مفاهیم غیررسمی اشتباه گرفته شود، زیرا تمامی مراحل باید در چارچوب ضوابط استخدامی یا توافقات دوجانبه باشد. دورکاری در قانون کار (مصوب ۱۳۶۹/۰۸/۲۹) بر حفظ حقوق قانونی کارگر تأکید دارد. همچنین، قانون دورکاری جدید در سال ۱۴۰۵ بر پایش عملکرد تأکید ویژهای دارد تا بهرهوری سازمان کاهش پیدا نکند.
قانون دورکاری شامل چه افرادی میشود؟
شمولیت این قانون بستگی به وضعیت استخدامی فرد دارد، در بخش دولتی و خصوصی، قابلیتهای فنی و ماهیت شغل ملاک اصلی است.
قانون دورکاری کارمندان دولت
قانون دورکاری کارکنان دولت محدود به دستگاههایی است که آییننامههای داخلی خود را با ابلاغیههای سازمان اداری و استخدامی منطبق کردهاند (آییننامه دورکاری «کار در خانه»، مصوب ۱۳۸۹/۰۳/۳۰، تصویبنامه شماره ۴۴۷۲۶/۷۶۴۸۱ مورخ ۱۳۸۹/۰۴/۰۷، اصلاحیه ۱۳۹۸/۱۲/۲۷). در قانون دورکاری کارکنان دولت، تأکید بر استمرار ارائه خدمات بدون وقفه است.
قانون دورکاری ادارات باید بهگونهای تنظیم شود که پاسخگویی به مراجعین دچار اختلال نشود. قانون دورکاری کارمندان دولت، اجازه میدهد برخی پستهای پشتیبانی یا کارشناسی که نیازمند حضور فیزیکی نیستند، از این امکان بهرهمند شوند.
قانون دورکاری کارکنان بخش خصوصی
در بخش خصوصی، دورکاری در قانون کار بر اساس توافق طرفین است. کارفرما میتواند با لحاظ کردن شرایط در قرارداد، نسبت به اجراییکردن آن اقدام کند. دورکاری در قانون کار تضمین میکند که حقوق کارگر تضییع نشود.
در قانون دورکاری جدید، پیشنهاد میشود که جزییات فنی و ارتباطی بهطور شفاف در قرارداد درج شود. دورکاری در قانون کار، کارفرما را از مسئولیتهای قانونی خود در قبال پرسنل مبرا نمیسازد.
آخرین بخشنامه و آییننامه دورکاری کارمندان در سال ۱۴۰۵
قانون دورکاری جدید در سال ۱۴۰۵ با نگاهی به افزایش چابکی اداری ابلاغ شده است (بخشنامه شماره ۲۹۱۷۵ مورخ ۱۴۰۴/۰۳/۲۴ و بخشنامه شماره ۱۰۷۳۵۷ مورخ ۱۴۰۴/۱۲/۱۴). قانون دورکاری ادارات با تأکید بر گزارشدهی دقیق، سعی در کاهش ترافیک و آلودگی هوا دارد.

قانون دورکاری کارکنان دولت در این بخشنامهها، مسئولیت تشخیص امکانِ دورکاری را به بالاترین مقام دستگاه واگذار کرده است. قانون دورکاری کارمندان در این بخشنامه جدید، بر لزوم رعایت استانداردهای امنیتی در تبادل دادهها تأکید دارد.
شرایط دورکاری بانوان شاغل طبق قانون
قانون دورکاری بانوان با هدف حمایت از خانواده، تسهیلاتی را پیشبینی کرده است. قانون دورکاری بانوان باید در چارچوب قابلیتهای شغلی باشد.
قانون دورکاری زنان باردار
قانون دورکاری بانوان باردار طبق مقررات حمایت از خانواده (قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، مصوب ۱۴۰۰/۰۷/۲۴)، امتیازی ویژه است. سازمانها موظفاند قانون دورکاری بانوان باردار را در صورت وجود قابلیت دورکاری، به مدت حداقل چهار ماه برای این گروه اجرا کنند (همین قانون، ماده ۱۷؛ و نامه شماره ۵۳۳۳۵۳/۱۴۰۱ مورخ ۱۴۰۱/۰۹/۰۷)
قانون دورکاری بانوان باردار نباید به مانعی برای پیشرفت شغلی آنان تبدیل شود. در قانون دورکاری بانوان باردار، حفظ سلامت مادر و جنین اولویت اصلی است.
بخشنامه دورکاری مادران دارای فرزند زیر ۶ سال
قانون دورکاری مادران شاغل برای این گروه، براساس ابلاغیههای داخلی دستگاهها و بخشنامههای حمایتی اجرا میشود (نمونه: بخشنامه دورکاری بانوان دارای فرزند زیر ۶ سال و بانوان باردار دارای شرایط خاص، ۱۴۰۱/۱۲/۰۱).
قانون دورکاری مادران شاغل کمک میکند تا توازن میان مسئولیتهای خانوادگی و وظایف اداری حفظ شود. استفاده از قانون دورکاری مادران شاغل نیازمند درخواست کتبی و تأیید واحد مربوطه است. قانون دورکاری مادران شاغل، حقی همگانی نیست و همواره با ملاحظات عملکردی همراه است.
شرایط دورکاری بانوان دارای فرزند معلول
قانون دورکاری بانوان دارای فرزند معلول، با هدف کاهش فشارهای روانی و مراقبتی تنظیم شده است. قانون دورکاری بانوان در این شرایط، با تشخیص دستگاه و ارائه مدارک پزشکی معتبر قابل پیگیری است. استفاده از قانون دورکاری بیماران خاص در این زمینه نیز برای همکاران دارای شرایط مشابه توصیه میشود.
قانون دورکاری بیماران خاص و افراد دارای معلولیت
برای این گروه، قانون دورکاری بیماران خاص با هدف تسهیل در پیگیری درمان وضع شده است. قانون دورکاری بیماران خاص تسهیلاتی مبتنی بر تایید مراجع پزشکی است. دستگاهها باید در اجرای قانون دورکاری بیماران خاص، نهایت همکاری را با حفظ امنیت اطلاعات داشته باشند.
رعایت قانون دورکاری بیماران خاص در محیطهای کاری، نشاندهنده مسئولیتپذیری سازمان است. مبنا در دستگاههای اجرایی، آییننامه دورکاری (کار در خانه) مصوب ۱۳۸۹/۰۳/۳۰ با تصویبنامه شماره ۴۴۷۲۶/۷۶۴۸۱ مورخ ۱۳۸۹/۰۴/۰۷ و اصلاحیه ۱۳۹۸/۱۲/۲۷ است، بنابراین بخشنامههای اضطراری ۱۴۰۵، مانند شماره ۲۹۱۷۵ مورخ ۱۴۰۴/۰۳/۲۴ و شماره ۱۰۷۳۵۷ مورخ ۱۴۰۴/۱۲/۱۴ موقتیاند و جایگزین مقرره دائمی نمیشوند.
همچنین تشخیص امکان انجام غیرحضوری وظیفه بر عهده دستگاه است و دامنه این تسهیلات برای بیماران خاص و افراد دارای معلولیت باید با مدارک پزشکی معتبر و سند جاری همان دستگاه احراز شود.
شرایط و مراحل درخواست دورکاری کارمندان
متقاضیان باید ابتدا با بررسی ضوابط داخلی و ماهیت شغل خود، درخواست کتبی را به واحد منابع انسانی ارائه دهند. در این مسیر، قانون دورکاری ادارات فرآیند تأییدیه فنی و مدیریتی را مشخص کرده است (آییننامه دورکاری، مصوب ۱۳۸۹/۰۳/۳۰، اصلاحیه ۱۳۹۸/۱۲/۲۷). قانون دورکاری کارمندان در مرحله درخواست، نیازمند توافق بر سر ساعت کاری و نحوه گزارشدهی است. پس از بررسی، در صورت موافقت، باید متممی به قرارداد کاری اضافه شود.
حقوق، بیمه و مزایای کارمندان دورکار چگونه محاسبه میشود؟
بسیاری نگران این هستند که آیا قانون بیمه برای دورکاری، حقوق قانونی آنان را تغییر میدهد؟ خیر. قانون بیمه برای دورکاری تأکید دارد که وضعیت استخدامی تغییر نمیکند و پرداخت بیمه تامین اجتماعی باید بهصورت کامل صورت گیرد.
قانون بیمه برای دورکاری ایجاب میکند که کلیه مزایای قانونی، سنوات و عیدی به قوت خود باقی بماند. قانون بیمه برای دورکاری حقوق را کم نمیکند و کارفرما موظف است تمام تکالیف قانونی را در قبال پرسنل دورکار رعایت کند.
وظایف کارفرما و کارمند در اجرای دورکاری
کارفرما موظف به تأمین ابزارهای لازم است و کارمند باید خروجی کار را در زمان مقرر ارائه دهد. قانون دورکاری جدید بر شفافیت وظایف تمرکز دارد. در قانون دورکاری ادارات، کارمند دورکار همانند کارمند حضوری موظف به پاسخگویی است (بخشنامه شماره ۲۹۱۷۵ مورخ ۱۴۰۴/۰۳/۲۴). از سوی دیگر، فرآیند جذب و استخدام نیرو در سازمانهای دورکار باید با درک فرهنگ کاری از راه دور انجام شود.
چه مشاغل و کارمندانی مشمول محدودیت دورکاری هستند؟
مشاغلی که نیازمند حضور فیزیکی مستمر، مانند خدمات میدانی، عملیاتی یا امنیتی هستند، نمیتوانند از این تسهیلات بهرهمند شوند. مفهوم کار فریلنسری را نباید با دورکاری رسمی تابع قانون استخدامی اشتباه گرفت، زیرا در دورکاری رسمی، فرد کارمند مستقیم سازمان است، اما در فریلنسری، رابطه متفاوت است. محدودیتها بهمعنای حذف حق کارمند نیست و عدم انطباق با ماهیت شغل را نشان میدهد.
جمعبندی
دورکاری در ایران با ترکیبی از آییننامههای دولتی و توافقات بخش خصوصی پیش میرود. مهمترین نکته این است که تمامی حقوق قانونی، مزایای شغلی در قانون کار و تکالیف بیمهای در دورکاری محفوظ است. چه مادر شاغل باشید، چه کارمند دولت یا بخش خصوصی، باید همواره ضوابط سازمان خود را مدنظر قرار دهید.
همچنین از نظر حقوقی، اعتبار این نوع همکاری منوط به تصریح شرایط و تعهدات طرفین در متن قرارداد کاری است که باید با رعایت مقررات آمره قانون کار و تأمین اجتماعی تنظیم شده باشد تا در صورت بروز اختلافات احتمالی، مستند قابل اتکا در مراجع حل اختلاف باشد.
سوالات متداول
آیا دورکاری حقی همگانی است؟
خیر، دورکاری وابسته به توافق میان طرفین و قابلیت انجام غیرحضوری ماهیت شغلی فرد است.
آیا دورکارها بیمه میشوند؟
بله، دورکاری تغییری در تعهدات قانونی ایجاد نمیکند و بیمه کارمند باید مانند حالت حضوری پرداخت شود.
آیا حقوق در دورکاری کاهش پیدا میکند؟
خیر، مطابق قانون کار و مقررات استخدامی، حقوق و مزایای کارمند دورکار نباید کمتر از حالت حضوری باشد.



